Giẻ Triêng - Sặc sỡ những sắc màu văn hóa

Dân tộc Giẻ Triêng có nhiều lễ hội đặc sắc.

Bảo lưu được nhiều nét văn hóa truyền thống

Giẻ Triêng là một trong 6 dân tộc sinh sống lâu đời ở tỉnh Kon Tum. Từ xa xưa, dân tộc này cư trú trên địa bàn rất rộng, từ Bôlôven (Hạ Lào) qua Bắc Tây Nguyên (Việt Nam). Qua nhiều biến cố về mặt lịch sử, theo đó đời sống xã hội của người dân tộc Giẻ Triêng cũng mang nhiều sự biến đổi. Thế nhưng một số nét văn hóa cổ truyền vẫn không hề bị mai một. Có thể kể đến như cách xây dựng nhà ở, trang phục và nhiều lễ hội tâm linh.

Cũng giống như người Xơ Đăng, Ba Na, người Giẻ Triêng có kiến trúc nhà làng truyền thống, hay còn gọi là nhà rông. Đây là công trình kiến trúc quan trọng bậc nhất, là “trái tim” của cộng đồng, là nơi vui chơi, nghỉ ngơi, sinh hoạt lễ hội, tổ chức các cuộc họp dân làng, xét xử các vụ kiện, nơi lưu giữ các bộ sọ thú như là chiến tích săn bắn trong quá khứ… Về cơ bản, ngôi nhà làng giống như các ngôi nhà ở của các gia đình trong làng, nhưng được làm và dựng với đôi chút cầu kỳ hơn, đầu tư nhiều công sức hơn, to hơn và đẹp hơn.

Nhà ở của người Giẻ Triêng thường là những ngôi nhà sàn ngắn thuộc loại hình nhà mái hình “mai rùa” hay “mu rùa”. Đó là những ngôi nhà có 4 mái với hai mái chính hình chữ nhật, 2 mái phụ (chái), mỗi bên là một nửa hình chóp nón. Theo các nhà nghiên cứu, đây là loại hình kiến trúc nhà cổ điển, độc đáo nhất của các cư dân bản địa vùng Đông Nam Á.

Đến giờ, đồng bào Giẻ Triêng vẫn còn bảo lưu y phục truyền thống với nhiều loại hình khác nhau như váy, áo, khố, áo khoác, khăn, mũ, xà cạp…Váy được tạo nên từ 2 tấm vải bông, khâu ghép theo chiều rộng rồi khâu nối thành hình ống. Nền váy màu chàm đen, với các hoa văn trang trí kết hợp giữa màu đỏ và màu trắng. Váy dùng trong lễ hội thường có trang trí hoa văn đẹp. Khi mặc họ thường quấn váy cao ngang nách, che kín bộ ngực, sau đó khoác tấm thổ cẩm để che và giữ ấm đôi vai.

Nam giới người Giẻ Triêng thường mặc khố và khoác áo choàng, phần trên thắt lại trước cổ hoặc qua vai khi tham gia lễ hội, nhất là khi diễn tấu nhạc cụ đinh tút. Những dịp nhà có khách, tấm áo khoác trở thành chăn đắp, thể hiện tấm lòng hiếu khách của gia chủ. Đặc biệt, người Bnoong (1 trong 4 nhóm người thuộc dân tộc Giẻ Triêng) là nhóm tộc người sử dụng xà cạp duy nhất ở vùng núi Trường Sơn. Mép xà cạp được gấp và khâu viền cho sợi vải khỏi xổ ra, phía dưới cổ chân còn đeo thêm vòng cườm ngũ sắc. Cách phục sức này đến nay vẫn còn phổ biến vì nó vừa giữ ấm cơ thể, vừa chống côn trùng cắn. Xà cạp quấn chân làm cho thân hình phụ nữ trở nên gọn gàng, kín đáo.

Trong lễ hội, các cô gái Bnoong không quên trưng diện chiếc xà cạp để làm đẹp thêm bộ trang phục truyền thống đặc trưng của dân tộc mình. Người Giẻ Triêng đeo trang sức như vòng cổ, hoa tai, vòng tay, vòng chân… Vòng ống tay là loại trang sức có giá trị nhất của đồng bào. Loại vòng này là đồ trang sức của các phụ nữ cao tuổi ở các gia đình khá giả. Họ thường đeo vòng ở cánh tay trái, khi đi dự lễ hội đâm trâu.

Công chiêng có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Giẻ Triêng.

Kho tàng văn hoá dân gian độc đáo

Dân tộc Giẻ - Triêng có kho tàng văn hoá dân gian hết sức đặc sắc, mang đậm dấu ấn của vùng đất Tây Nguyên bản địa. Nghệ thuật diễn xướng dân gian của họ khá phong phú với nhiều loại nhạc cụ khác nhau mà tiêu biểu là cồng chiêng và đinh tút. Cồng chiêng là loại nhạc cụ quan trọng và phổ biến thường được diễn tấu trong các lễ hội lớn như lễ hội đâm trâu, mừng vụ mùa bội thu, khánh thành nhà làng truyền thống...

Còn đinh tút của người Giẻ Triêng gồm có 6 ống dài ngắn và lớn nhỏ khác nhau được làm từ thân cây trúc. Đây là loại nhạc cụ đơn giản nhưng có âm thanh trầm bổng với lối diễn tấu tập thể gắn kết, phối hợp nhịp nhàng giữa âm nhạc, múa và trang phục truyền thống. Có lẽ xuất phát từ những tiếng thổi vào ống nứa để gọi hồn lúa trong lễ hội mừng mùa và dần dần được nâng lên thành điệu nhạc hồn cốt của tộc người.

Thường khi biểu diễn đinh tút, các nghệ nhân Giẻ Triêng bao giờ cũng kết hợp với múa. Đội hình múa di chuyển theo chiều ngược kim đồng hồ, động tác múa lắc toàn thân. Sự chuyển hóa linh hoạt của những bài đinh tút và sự uyển chuyển của các cô gái trong bộ trang phục truyền thống đẹp nhất, với các bài múa và những điệu sáo đinh tút vang lên bên những thung lũng hẹp của núi rừng vào hội tạo âm thanh giàu cảm xúc, phóng khoáng, làm cho tâm hồn người nghe luôn thoải mái, nhẹ nhàng...

Ngoài công việc nương rẫy, những lúc rảnh rỗi, những người già Giẻ Triêng luôn dành thời gian để truyền dạy cách thổi sáo đinh tút cho lớp trẻ. Nếu có dịp đến các vùng của đồng bào Giẻ Triêng sinh sống vào mùa lễ hội, dịp Tết đến xuân về, khách sẽ nghe tiếng sáo đinh tút mọi lúc mọi nơi.

Ngoài cồng chiêng và đinh tút, đồng bào Giẻ Triêng còn sử dụng một số loại nhạc cụ khác nhau như sáo (sáo thổi dọc, thổi ngang), các loại đàn (đàn môi, đàn dây) và các loại nhạc cụ chế tác từ tre nứa, quả bầu khô. Nghệ thuật trang trí của dân tộc này cũng được thể hiện hết sức tỉ mỉ trên đồ đan như gùi, công cụ lao động (cán rìu, cán dao, ống đựng tên), đồ dùng sinh hoạt hàng ngày (tẩu thuốc, quả bầu khô đựng nước uống), sản phẩm dệt và đặc biệt trên các tấm gỗ làm xà nhà ở nhà làng truyền thống. Thậm chí nghệ thuật trang trí còn được thể hiện trên sọ thú như trâu, bò, hươu, nai. Đây cũng là một loại nghệ thuật tạo hình cổ điển, hết sức hiếm có và bí ẩn.

Phụ nữ Giẻ Triêng nổi tiếng khéo tay.

Phong phú đời sống tinh thần

Người Giẻ Triêng có niềm tin vô hạn vào thế lực siêu nhiên, các hoạt động của cá nhân và cộng đồng luôn bị chi phối và dẫn dắt bởi thần linh (yang). Vì vậy, trong đời sống diễn ra nhiều nghi lễ mang những nét độc đáo như lễ cúng khi bước vào kỳ gieo hạt và những thời điểm đánh dấu sự sinh trưởng của cây trồng, lễ hội mừng lúa mới, lễ “cà răng”, lễ dành cho việc hôn nhân. Trong đó, lễ mừng nhà rông mới là nghi thức hết sức độc đáo, không chỉ có sức hấp dẫn đối với đồng bào, mà còn thu hút sự quan tâm đặc biệt của các dân tộc anh em khác sinh sống trên vùng đất Tây Nguyên.

Do tính chất quan trọng của buổi lễ nên từ trước đó mấy ngày, công tác chuẩn bị đã được triển khai thực hiện. Chị em phụ nữ thì xuống suối bắt cá, đi hái rau rừng..., còn các chàng trai vào rừng săn bắn lấy thực phẩm. Những chàng trai khỏe mạnh và khéo léo nhất sẽ được các già làng chọn vào rừng chặt cây nêu để cúng Giàng. Trước khi đi, họ phải lên nhà rông ngủ chay 3 ngày 3 đêm, sau đó tắm rửa sạch sẽ rồi mới được vào rừng.

Đặc biệt, trong lễ mừng nhà rông mới không thể thiếu lễ đâm trâu. Khi mặt trời của ngày hôm trước đã lặn, con trâu đã được cột vào thân cây nêu, bà con trong làng tổ chức đánh cồng chiêng, khóc trâu suốt một đêm ròng. Họ cảm ơn con trâu đã vất vả, đã phải chịu đựng hy sinh, chịu đựng đau đớn thay họ để làm vật hiến sinh cúng Giàng, để cầu cho dân làng họ được khỏe mạnh, no ấm... Sau một đêm đánh cồng chiêng múa hát cùng trâu, than thở cùng trâu, tâm sự cùng trâu, cầu xin trâu giúp đỡ họ... mới đến lễ đâm trâu.

Trước khi tiến hành nghi lễ đâm trâu, già làng sẽ thực hiện nghi lễ để con trâu trở thành con trâu thiêng, trở thành vật hiến sinh cúng Giàng của người Giẻ Triêng. Họ cắm vào sừng trâu những chùm hoa sặc sỡ.

Sau khi nghi lễ được tiến hành xong, người dân trong làng hò reo, các chàng trai vừa nhảy vừa đánh cồng chiêng vòng quanh cây nêu và con trâu. Những phụ nữ cùng nhau múa những điệu múa mộc mạc đơn giản nhưng vô cùng sinh động thể hiện những động tác trong lao động sản xuất, từ làm cỏ lúa, gieo hạt, xua đuổi sâu bọ phá hại mùa màng đến những động tác thể hiện việc chào mời khách vào cùng chơi, cùng vui hội với họ...

Theo sự phân công của già làng, một chàng trai khỏe mạnh trong làng cầm giáo đuổi theo và đâm vào con trâu thiêng đã được cột sẵn. Sau một vài nhát giáo đâm tượng trưng, người trong làng đưa trâu đi mổ, thịt trâu được chia đều cho tất cả mọi người dân trong làng, ai cũng có phần để được may mắn.

Lễ hội đâm trâu kết thúc, mọi người được mời vào nhà Rông, cùng đánh cồng chiêng, cùng múa hát, cùng uống rượu thiêng để mừng làng mới, mừng nhà mới, và mừng một vụ mùa bội thu sắp tới.

Có thể nói, Giẻ Triêng là một trong những dân tộc có văn hóa cổ truyền đặc sắc ở Tây Nguyên và dọc dãy Trường Sơn. Những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của các cấp chính quyền mà nhiều truyền thống hay phong tục, lễ nghi của dân tộc này được bảo tồn. Đặc biệt, nhiều lớp dạy cồng chiêng, dạy múa hát, dạy thêu thùa may vá được mở ra, các nghệ nhân, già làng, trưởng bản cũng tích cực trao truyền, nhờ vậy mà bản sắc Giẻ Triêng mới không bị phôi phai.

Huyền Thương