Đặc sắc Lễ hội Mường Xia

Từ chuyện tình núi Lá Hoa

Mường Xia (tên gọi cũ là mường Chu Sàn), thuộc xã Sơn Thủy, huyện Quan Sơn (Thanh Hoá). Ngày xưa nơi đây là một vùng đất rộng lớn, kéo dài từ xã Điền Trung, huyện Bá Thước qua xã Hiền Kiệt, huyện Quan Hóa, lên đến tận xã Tén Tằn của huyện Mường Lát ngày nay.

Tương truyền rằng, xưa kia ở đất Mường Mìn (Mường ngoài, thuộc Núi Lá Hoa của dãy núi Pù Xa Lày) có nhà ông Tạo giàu có nức tiếng cả vùng. Trong nhà có cô con gái út tên là Lá Nọi xinh đẹp như đóa hoa rừng giữa ban mai. Nàng Lá Nọi đem lòng yêu chàng trai Lá Li ở đất Chu Sàn -Mường Xia (Mường trong, núi Pha Dùa), có nhiều tài năng nhưng nhà Lá Li nghèo khó nên bị ông Tạo ngăn cấm. Bất chấp sự hà khắc của cha, nàng Lá Nọi vẫn một lòng một dạ với chàng trai nghèo đất Mường Xia. Ông Tạo sợ chàng rể nghèo sẽ làm ảnh hường đến danh gia vọng tộc bao đời nên đã hứa gả con gái út của mình cho một nhà giàu sang trong vùng và cấm nàng Lá Nọi không được xuống thang, đêm trăng không được ra sân dệt vải…

Nhưng tình yêu của đôi trai gái như ngọn lửa, càng ngăn cấm càng bùng cháy dữ dội. Nàng và chàng vẫn lén gặp nhau thề yêu cao hơn núi; “chết vào núi đá sống giữa mây mù về ở trên đỉnh Pha Dùa làm thần trai gái”. Họ nguyện chết cùng nhau vào ngày ông Tạo gả nàng Lá Nọi cho nhà giàu sang. Lời nguyện bỗng nhiên linh ứng, từ đó mỗi khi hoàng hôn buông xuống, người dân ở hai Mường lại thấy mây trắng vờn mây hồng bay ngang đỉnh Pha Dùa. Vầng sáng toả ra, lời ca từ trong hang núi hòa vào tiếng sông ngân râm ran không ngớt như tiếng thì thầm yêu nhau của đôi trai gái…

Các mâm lễ cúng được bà con nơi đây chuẩn bị rất chu đáo để dâng lên đền thờ.

Đến Lễ hội Mường Xia

Vào khoảng thế kỷ 17, Tướng quân Tư Mã Hai Đào (là người ở Mường Khô, Bá Thước, tài giỏi, tướng mạo khôi ngô nên được công chúa đem lòng ái mộ và trở thành phò mã). Khi hay tin biên ải xảy ra loạn lạc, ông đã xin được lãnh binh tiến lên vùng biên giới (khu vực Tén Tằn, Mường Lát) đánh đuổi giặc ngoại xâm, trấn ải biên cương. Nhiều lần đến với Mường Xia, Tướng quân thấy nơi này phong cảnh hữu tình, đất đai bằng phẳng, lưng tựa vào núi Pha Dùa, trước mặt là sông Luồng được dòng Nặm Xia trong xanh thơ mộng bổ sung nguồn nước, thông thương dễ dàng với Mường Lát bên trên và Hồi Xuân phía dưới, bèn chọn làm nơi đóng bản doanh, mở mang ruộng nương, phát triển nông nghiệp, dựng xây bản làng tại đây. Từ đó, hàng đêm, dưới những nếp nhà sàn đầm ấm của người Thái lại nhịp nhàng tiếng chày khua luống, những lời khặp của đôi lứa trao duyên nơi thượng nguồn xanh tươi.

Nhớ ơn người đã có công gìn giữ biên cương, mang lại ấm no, phồn thịnh vùng đất này. Sau khi ông mất, bà con các dân tộc trên địa bàn lập đền thờ để hương khói thờ phụng và coi ông như một người giữ vía cho cả Mường Xia.

Mở đầu lễ hội Mường Xia, các thầy mo sẽ cùng với thanh niên trai tráng trong bản rước hòn “đá vía” về đền thờ chính. Tiếp đó, là sự tái hiện lại những năm tháng mà Tướng quân Tư mã Hai Đào cùng nhân dân dẹp giặc nơi biên cương, khởi nguồn cho một cuộc sống ấm no, hạnh phúc nơi đất mường Chu Sàn. Trong lễ hội, bắt buộc phải có 22 mâm lễ cúng, trong đó gồm có 13 mâm cỗ mặn, 2 mâm vải cuộn, vòng tay và 7 mâm hoa quả, các mâm cỗ này sẽ được các nam thanh nữ tú rước về đền chính, sau đó các “ Mo Mường” bắt đầu vào lễ cúng, xin phép tổ tiên, thần núi, thần sông cho phép con cháu được khai hội Mường Xia.

Cồng chiêng là những tiết mục chính của Lễ hội Mường Xia.

Cũng như người Mường, đối với đồng bào Thái ở vùng đất Mường Xia này, âm thanh của cồng chiêng là thứ âm sắc không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt hàng ngày và đặc biệt là không thể thiếu trong các dịp lễ hội. Khi tiếng cồng, chiêng được vang lên cũng là lúc phần hội chính được bắt đầu, hoà chung với tiếng cồng chiêng là tiếng khèn, tiếng sáo, tiếng reo hò cổ vũ cho những đội chơi làm rung động cả một vùng thượng ngàn.

Cùng với nhạc điệu âm thanh truyền thống, các chàng trai cô gái háo hức tham gia vào các trò chơi như: Ném còn, khua luống, kéo co, đẩy gậy… Đối với người Thái nơi đây, trò chơi tung còn là trò chơi hấp dẫn nhất trong lễ hội Mường Xia, bởi theo quan niệm của người Thái, tung còn là trò chơi mang ý nghĩa phồn thực, cầu mong giao hoà âm dương, mùa màng tươi tốt. Mở đầu cho các cuộc chơi bao giờ cũng là các cặp thanh niên nam nữ. Trong khi chơi, các chàng trai cô gái có dịp để giao lưu, kết bạn và tìm cho mình một bạn đời…

Văn hoá Mường Xia, trải qua hàng trăm năm đã thực sự ăn sâu vào tiềm thức mỗi người dân nơi đây. Như là một sự nhắc nhở cho con, cháu với đạo lý truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” trân trọng những giá trị lịch sử về một vùng đất với những con người đã trở thành một tượng mẫu để chúng ta noi gương. Văn hoá Mường Xia được xem như là cơ sở để mỗi làng, bản xây dựng nên những qui ước, hương ước, trong việc xây dựng nếp sống văn hoá mới chứa đựng giá trị lịch sử - văn hóa đặc sắc, độc đáo, gắn với công cuộc mở mang, hình thành và phát triển bản làng, cộng đồng dân cư người Thái – Quan Sơn.

Lễ hội Mường Xia được tổ chức vào ngày 10/2 âm lịch hàng năm, thu hút hàng nghìn người dân trong vùng và khách thập phương tham dự.

Những điệu múa đặc sắc của các cô gái trong Lễ hội.