Những nét văn hóa độc đáo của người Giáy

Những nét văn hóa độc đáo của người Giáy

(DTTG) Trong 54 dân tộc anh em, dân tộc Giáy là dân tộc có bề dày về truyền thống văn hóa với nhiều phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, trang phục, ngôn ngữ, nghệ thuật biểu diễn, tri thức dân gian. Và những nét văn hóa truyền thống ấy đã và đang góp phần tô thắm thêm cho bức tranh văn hóa đa sắc màu của đất nước Việt Nam.

Đăng bởi Tuấn Lê   Thứ tư, 12/01/2022 14:00

Tín ngưỡng đa thần

Theo nghiên cứu của một số nhà dân tộc học thì người Giáy có nguồn gốc từ Trung Hoa, di cư vào Việt Nam chừng hơn 200 năm. Hiện nay, người Giáy có mặt tại hơn 40 tỉnh, thành phố trên cả nước, nhưng tập trung chủ yếu ở Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu và Yên Bái.

Tuy sinh sống chủ yếu ở vùng cao song có một điều đặc biệt là người Giáy rất giỏi làm ruộng nước. Nương rẫy và chăn nuôi chỉ là nguồn thu nhập phụ của mỗi gia đình. Người Giáy nuôi nhiều trâu, ngựa và họ dùng ngựa để cưỡi, thồ, dùng trâu kéo cầy và thồ hàng. Các con lợn, gà, vịt được nuôi để phục vụ cúng bái và làm thực phẩm.

Người Giáy có kỹ thuật xây nhà khá đặc biệt. Xưa kia, khi rừng còn nhiều, người Giáy làm nhà sàn bằng gỗ, móng, trụ bằng đá, chạm trổ phong phú. Đến khi rừng bị thu hẹp, gỗ ngày càng quý hiếm thì người Giáy bắt đầu chuyển sang xây nhà bằng đất, dựa trên 2 phương pháp chính. Cách thứ nhất là làm tường trình. Tức là dùng đất nhão lèn chặt vào khuôn tường để thành một ngôi nhà. Cách thứ hai là trộn đất nhão với rơm, rạ đóng thành gạch rồi xây nhà. Loại vật liệu này đơn giản nhưng có sức chịu đựng dẻo dai với nắng gió.

Tuy cách làm khác nhau nhưng việc phân chia khu vực sinh hoạt của cả hai kiểu nhà này đều giống nhau. Ở giữa là gian thờ và tiếp khách nam, một bên là bếp và tiếp khách nữ. Gian bên kia là phòng ngủ. Nhà của người Giáy thường có thêm gác xép cả trong nhà lẫn ngoài hiên để đựng thóc lúa. Xung quanh nhà là chuồng gia súc và các dụng cụ chế biến nông sản.

Người Giáy có tín ngưỡng thờ đa thần. Thông thường trên bàn thờ của mỗi gia đình đều có ba bát hương. Kể từ trái sang phải, bát hương thứ nhất thờ Chảo vàng - Vua bếp; bát hương thứ hai thờ Then tỉ - Thiên địa và bát hương thứ ba là thờ tổ tiên. Chảo vàng được cúng vào ngày 23 tháng chạp hàng năm. Then tỉ được cúng vào sáng sớm ngày mồng 2 Tết. Không nhất thiết gia đình nào cũng phải thờ Then tị, nhưng đã thờ thì phải thờ truyền đời từ đời này qua đời khác.

Trang phục của người Giáy có sự khác biệt giữa nam và nữ. Trang phục nam có áo cánh xẻ ngực, cổ tròn, đứng, cài cúc vải. Áo thường có ba túi, hai túi dưới và một túi bên phải. Thân áo hơi ngắn, màu chàm. Quần nam là quần ống đứng, rộng khoảng 30 - 40 cm, cạp to, không dùng dây rút mà chỉ vận vào người. Trước kia, nam giới thường quấn khăn trên đầu. Cũng có đôi nhóm nam không mặc áo xẻ ngực mà mặc áo xẻ nách như nữ giới, dù có sự khác biệt cơ bản.

Trang phục nữ của người Giáy phổ biến là loại áo ngắn xẻ nách. Đây là loại áo ngắn trùm kín mông, xẻ nách phải, ống tay rộng. Cổ áo có đường viền xẻ nách từ vai trái sang phải, với đường viền và trang trí khác nhau và thường tương phản với màu nền áo. Hai vai, giữa cánh tay và cửa tay cũng vậy. Có loại áo như trên nhưng người phụ nữ Giáy còn có loại áo màu chàm hoặc trắng, không hề trang trí các đường viền.

Phụ nữ Giáy cũng thường đội khăn, quấn thành nhiều kiểu khác nhau, cổ đeo vòng bạc. Nhóm phụ nữ Giáy ở Lào Cai, Lai Châu mặc quần chàm ngắn đến mắt cá chân, ống rộng. Tóc của họ vấn theo kiểu hình vành khăn và thường đeo túi vải thêu hoa văn phổ biến. Giày của họ thường là giầy vải, có thêu hoa văn nhiều loại.

Tục “giằng dâu”, “kéo vợ”
Tục “giằng dâu”, “kéo vợ”

Độc đáo tục “giằng dâu”, “kéo vợ”

Cũng như nhiều dân tộc khác, chuyện hôn nhân, dựng vợ gả chồng cho con được các gia đình người Giáy dành sự quan tâm đặc biệt. Chính vì thế mà trong phong tục cưới hỏi của dân tộc này có rất nhiều điều thú vị, từ ẩm thực cho đến các nghi lễ.

Để tiến tới hôn nhân, người Giáy phải thực hiện trang trọng các nghi lễ truyền thống như: “dạm hỏi”, “dẫn cưới” và “lễ đón dâu”. Lễ ăn hỏi của người Giáy thường có 3 mức thách cưới: thách rượu thịt để mời khách trong lễ cưới; thách của hồi môn cho người con gái mang về nhà chồng; thách thóc gạo cho bố mẹ cô gái vì đã có công dưỡng dục.

Lễ vật thách cưới tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của từng gia đình, nhưng thông thường các lễ vật không thể thiếu: 2 đôi gà và vịt; 120 chiếc bánh rán, 100 lít rượu, 2 tạ thịt lợn...

Trong phong tục cưới bỏi, nối dõi dòng tộc, đồng bào Giáy ít quan tâm đến chuyện giàu, nghèo, mà chú trọng đến phẩm chất đạo đức và nền nếp gia phong hai bên.

Để thực hiện Lễ đón dâu, nhà trai tổ chức đoàn đón (Pí lè) gồm 4 người. Dẫn đầu đoàn là ông mối, bà mối - những người có uy tín, có kinh nghiệm giao tiếp, dẫn chuyện. Khi đến cổng nhà gái, bà mối trao “lì xì” và xin phép vào nhà. Hoặc một vị đại diện hát đối đáp để xin nhà gái bỏ tấm vải hồng chắn giữa đường. Khi vào nhà, nhà gái đem phẩm đỏ đánh dấu lên má từng người của nhà trai.

Sau lễ cưới, cô dâu về ở cùng với gia đình nhà chồng. Tuy vậy, việc ở rể cũng rất phổ biến. Trước Cách mạng Tháng 8, người Giáy có tục “kéo vợ”. Đó là trường hợp cô gái và gia đình đồng ý nhưng nhà trai không đủ tiền của để cưới xin đàng hoàng, chàng trai phải tổ chức “kéo vợ”. Việc “giằng dâu” hay “kéo vợ” càng quyết liệt thì càng bày tỏ tình cảm lưu luyến, sâu nặng của người nhà với cô gái trước khi về nhà chồng.

Một cặp vợ chồng người Giáy
Một cặp vợ chồng người Giáy

Trong suốt lễ cưới, cô dâu đều mang khăn che mặt. Phải khi về tới nhà chồng thì chiếc khăn mới được tháo xuống để nhận mặt cha mẹ chồng và thực hiện các nghi thức kính lễ tổ tiên. Sau đó sẽ là màn hát trao dâu, cảm ơn họ hàng, khách mời và nhắc nhở nhau sống thuận hòa với gia đình, bà con làng bản.

Phụ nữ Giáy khi mang thai phải kiêng cữ và cúng cầu, mong sinh nở yên lành. Khi đứa trẻ đầy tháng, có lễ trình báo với tổ tiên và cầu xin tổ tiên phù hộ. Tên, ngày tháng, năm sinh của mỗi người được thầy cúng ghi vào miếng vải đỏ, sẽ dùng để so tuổi khi tính chuyện cưới xin và chọn giờ trong việc làm nhà cửa, đám ma của chính người đó.

Phong tục cưới hỏi của dân tộc Giáy không chỉ là việc kết duyên của đôi lứa mà có ý nghĩa lớn hơn là truyền thống đạo lý của dân tộc, giáo dục về nghĩa vợ chồng trong các mối quan hệ gia đình, dòng tộc, góp phần gắn kết cộng đồng, lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Đa dạng các sinh hoạt văn hóa cộng đồng

Do tiến trình phát triển của xã hội, cộng với sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc diễn ra mạnh mẽ đã vô tình khiến dân tộc Giáy đứng trước nguy cơ bị mai một về bản sắc văn hóa. Tuy vậy, tính đến giờ, dân tộc này vẫn còn giữ được nhiều lễ hội truyền thống hay những sinh hoạt văn hóa cộng đồng hết sức đặc trưng, như Lễ hội xuống đồng, Lễ cúng thần thổ địa (Lễ hội tú tỉ), Lễ cúng rừng, Lễ cấm bản... Trong đó, mỗi một lễ hội đều mang một ý nghĩa riêng.

Cứ vào dịp đầu năm mới, người Giáy ở Tả Van (Sa Pa, Lào Cai) hay Quang Kim (Bát Xát, Lào Cai) lại tưng bừng tổ chức Lễ hội xuống đồng (Lễ hội Roóng Poọc). Lễ hội thường được tổ chức vào ngày Thìn tháng Giêng âm lịch.

Vào ngày diễn ra lễ hội, mỗi gia đình sẽ chuẩn bị một mâm cỗ cúng gồm thịt lợn, thịt gà, bánh khảo, hương hoa mang ra đặt ngoài đồng, nơi tổ chức lễ, mọi người cùng cầu chúc cho một năm mưa thuận gió hòa, ấm no hạnh phúc.

Lễ hội xuống đồng của đòng bào Giáy ở Quang Kim, Bát Xát, Lào Cai
Lễ hội xuống đồng của đòng bào Giáy ở Quang Kim, Bát Xát, Lào Cai

Trong phạm vi lễ hội có rất nhiều nghi thức, hoạt động và trò chơi dân gian đặc sắc. Trong đó trò chơi ném còn thu hút đông đảo người tham gia nhất. Trước đó, một cây nêu được dựng lên ở một bãi đất trống, trên đỉnh có treo một vòng tròn rộng chừng 1m, ở giữa có một lỗ rỗng khoảng 20cm được dán giấy màu 2 mặt. Một mặt màu đỏ tượng trưng cho mặt trời, mặt còn lại màu xanh hoặc trắng tượng trưng cho mặt trăng.

Sau khi các nghi thức cúng lễ kết thúc cũng là lúc người ta bắt đầu tổ chức ném còn. Những người tham gia sẽ chia làm hai phía, cố gắng ném quả còn qua lỗ rỗng trên đỉnh cây nêu cho đến khi có quả còn xuyên thủng miếng giấy mới thôi. Quả còn may mắn xuyển thủng miếng giấy sẽ được chủ nhân mang về đặt trong hũ gạo, với mong muốn và niềm tin một năm no ấm sẽ đến với gia đình.

Ở xã San Thàng (thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu), cứ vào ngày mồng 2/2 âm lịch hàng năm, người Giáy lại tổ chức Lễ hội tú tỉ. Đây là dịp để đồng bào bày tỏ sự tri ân với Thổ địa nơi mình sinh sống, vì đã phù hộ cho bà con được an lành, người dân trong bản khỏe mạnh, mùa màng tốt tươi, gia súc gia cầm không mắc bệnh.

Còn Lễ cấm bản được tổ chức vào ngày 6/6 âm lịch, với mục đích cúng Thần rừng cầu mong cho tất cả dân bản sức khỏe, bình an, vật nuôi và cây trồng phát triển. Trong lễ hội còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian với nhiều môn thi đấu độc đáo như giã bánh dày, kéo co, tó má lẹ…

Có thể nói, trong khi nhiều dân tộc thiểu số đứng trước thách thức của nên kinh tế thị trường đã bị mai một đi những giá trị văn hóa truyền thống, thì việc dân tộc Giáy vẫn còn gìn giữ được những nét văn hóa tộc người từ hàng trăm năm lịch sử đó là điều rất đáng trân trọng. Thế nhưng, để bảo tồn và gìn giữ được những giá trị văn hóa ấy một cách vững chắc và bài bản thì cần có sự vào cuộc của nhiều ngành, nhiều cấp.

Tuấn Lê

  • ma code

CƠ QUAN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
Giấy phép số: 36/GP-CBC do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 20/5/2021
Tổng Biên tập: NGUYỄN MẠNH HỒNG
Trụ sở 48 Lý Thường Kiệt, Hoàn Kiếm, Hà Nội ĐT:024.3824.7204 - 0243.7379.192
Bản quyền thuộc về Báo Công lý. Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản.


Liên hệ Tòa soạn:
ĐT: 0243.9360.062 - 0243.7379.192
Email: phapluatdttg@gmail.com
Hotline: 0912.985.100