Người Co trên đỉnh Trường Sơn

Người Co trên đỉnh Trường Sơn

(DTTG) Trong số các dân tộc thiểu số sinh sống dọc dãy Trường Sơn, dân tộc Co được xem là “nhỏ bé” nhất, với vẻn vẹn chưa đến 41 nghìn người. Tuy cuộc sống hiện đại đã làm mai một không ít những phong tục tập quán, lễ hội cổ truyền, song rất may là dân tộc này vẫn còn lưu giữ nhiều vốn văn hóa cổ truyền mang đậm bản sắc tộc, nhất là trong trang phục và lễ hội.

Đăng bởi Huyền Thương  Thứ hai, 03/10/2022 02:00

Vai trò quan trọng của chủ làng

Theo cuộc điều tra dân số vào năm 2019, dân tộc Co có khoảng hơn 40.440 người, cư trú chủ yếu ở khu vực thung lũng thượng du các sông Trà Bồng, sông Rin và sông Tranh thuộc huyện Trà Bồng, Tây Trà, tỉnh Quảng Ngãi. Còn ở Quảng Nam, người Co chỉ có khoảng 4.500 người, sống ở các xã Trà Kót, Trà Giáp, Trà Nú (Bắc Trà My) và một số ít sống ở xã Tiên Lập (Tiên Phước), Tam Sơn, Tam Trà (Núi Thành).

Trong lịch sử tồn tại và phát triển của dân tộc, người Co mang nhiều tên gọi phiếm xưng khác nhau như Cùa, Khùa, Của, Bồng Miêu, “Mọi Thanh Bồng”, “Mọi Trà Bồng”, “Mọi Trầu”, “Ta Kua” hay “Mọi Quế”. Và cũng như nhiều dân tộc khác, người Co cư trú theo làng, mỗi làng có từ vài chục đến vài trăm người. Phần lớn các gia đình đều sống theo hình thức đại gia đình truyền thống, tức là có từ 3 đến 4 thế hệ cùng sinh sống. Từng làng có tên gọi riêng theo tên sông, suối, tên đất, tên rừng...

Các thiếu nữ Co trong trang phục truyền thống
Các thiếu nữ Co trong trang phục truyền thống

Xã hội truyền thống của người Co, người chủ làng là người đứng đầu bộ máy tự quản của làng, là người có quyền cao nhất trong việc đưa ra những phán quyết mọi công việc của làng, từ các hoạt động sản xuất, quan hệ trong và ngoài cộng đồng cho đến việc quyết định xử lý theo luật tục đối với thành viên của làng mình và những hành vi xâm hại của người cộng đồng khác xảy ra trên phạm vi đất đai của làng...

Người chủ làng thường là người cao tuổi, có kinh nghiệm trong sản xuất, thiên văn, am hiểu phong tục tập quán, thậm chí là giỏi giang trong cả việc trồng trọt, chăn nuôi, săn bắn ... Một điều quan trọng, chủ làng phải là người có uy tín, sống chuẩn mực, được mọi thành viên trong làng nể phục, tôn trọng và nghe theo.

Người chủ làng có quyền lợi, nghĩa vụ như dân làng. Tuy nhiên phần lớn người chủ làng bên cạnh tự thân mình lo toan cuộc sống của gia đình mình thường được dân làng dành cho sự ưu ái hơn trong việc giúp sức, giúp công để khai phá đất đai làm rẫy, làm ruộng, dựng nhà cửa, mua sắm vật dụng... Chính vì thế người chủ làng có nhiều của cải, ưu thế phát triển sản xuất.

Thông thường, người chủ làng được dân làng bầu lên một cách dân chủ, có thể cha truyền con nối nếu người con đó có đủ những phẩm chất như người cha làm chủ làng và cũng có thể bị bãi miễn nếu không đảm đương được nhiệm vụ, có việc làm gây mất uy tín của làng hay vi phạm luật tục, không chăm lo đến lợi ích của dân làng.

Ngoài ra, mỗi làng của người Co còn có vài người cao tuổi khác, mà các nhà nghiên cứu dân tộc học gọi là Hội đồng già làng, đứng ra giúp việc cho trưởng làng. Họ phần lớn là những người chủ các gia đình, có lối sống đàng hoàng, chuẩn mực. Người thì chuyên lo công việc quân sự, phòng thủ, chiến đấu chống kẻ thù, thú dữ; người chuyên lo tín ngưỡng, lễ nghi (thầy cúng)... Cho đến những năm sau ngày giải phóng, cơ cấu tổ chức xã hội truyền thống này vẫn còn duy trì.

Độc đáo nhà dài

Người Co xưa kia không có tên gọi của mỗi dòng họ, về sau nhất loạt mang họ Đinh. Từ mấy chục năm nay, một số người Co lại lấy họ Hồ, họ Phạm, họ Huỳnh (tức là họ của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm văn Đồng, cụ Huỳnh Thúc Kháng của Việt nam, thời sau 1945) và coi đó như là một cách bày tỏ lòng tôn kính.

Trong văn hóa vật chất của người Co, nổi bật là kiến trúc nhà ở. Thuở xa xưa, mỗi làng người Co vốn cư trú trong một ngôi nhà sàn dài theo kiểu nhiều gian. Nhiều người gọi một cách hình tượng đó là “nhà tàu lửa”. Người Co gọi nhà đó là nhà xlúp có nghĩa là nhà chung.

Nhà xlúp có mặt bằng hình chữ nhật, có hai cửa chính nằm giữa vách của bề ngang, có nối với hai cầu thang để lên xuống. Cửa trước và cửa sau thông nhau theo một hành lang giữa nhà, gọi là truốk. Truốk rạch đôi hai bên dọc theo chiều dài của nhà, một bên để rộng, gọi là gưl, là không gian sinh hoạt chung của cả làng, một bên được ngăn từng ngăn nhỏ, gọi là tum, là phần riêng dành cho từng gia đình. Với nét độc đáo về kiến trúc, nhà dài dân tộc Co đã được phục dựng tại Làng văn hóa dân tộc Đồng Mô (Hà Nội).

Trang phục cô dâu chú rể người Co
Trang phục cô dâu chú rể người Co

Trong hoạt động mưu sinh của người Co, kinh tế rẫy là nguồn sống chủ yếu, lúa rẫy là nguồn lương thực chính. Canh tác theo hình thức phát rừng, đốt, chọc lỗ tra hạt giống, tuốt lúa bằng tay. Kỹ thuật xen canh - đa canh trên từng đám rẫy và luân canh giữa các đám rẫy. Họ có chăn nuôi gà, lợn... nhưng chủ yếu chỉ dùng cho việc cúng tế và cải thiện bữa ăn của gia đình. Ngoài ra, họ còn làm thêm một số nghề phụ như đan lát các dụng cụ sinh hoạt gia đình: Gùi, nong nia, chiếu...

Ngoài trồng trọt và chăn nuôi, người Co vốn rất rành về nghề đan lát các dụng cụ sinh hoạt gia đình như gùi, nong nia, chiếu.. Đặc biệt, họ trồng rất nhiều trầu (kwái) để ăn và để bán cho người Kinh. Trầu nguồn Trà Bồng, Trà My nổi tiếng trong người Việt đến mức từ xa xưa người ta cứ gọi người Co là người Trầu và tộc danh ấy tồn tại một thời gian rất dài.

Giống như người Kinh, người Co thích dùng trầu, đàn ông, đàn bà, người già, thậm chí người trẻ cũng ăn trầu. Vì lá trầu ở đây rất ngon nên người Kinh mua trầu về bán, gọi là trầu nguồn. Thậm chí có người trồng trầu đổi được chiêng, nồi, quần áo. Trầu cau là thứ không thể thiếu trong các lễ hội, cưới xin, tang ma.

Đặc biệt hơn nữa là cây quế, đó là cây trồng quen thuộc, đến nỗi nói đến người Co là nói đến cây quế. Ở vùng Co từ xa xưa quế được trồng thành rừng. Nhờ quế mà đồng bào có nhiều vật dụng cho sự sinh tồn của mình.

Đặc sắc lễ hội và trang phục

Tuy cuộc sống hiện đại đã làm mai một không ít những phong tục tập quán, lễ hội cổ truyền của người Co, song rất may là dân tộc này vẫn còn lưu giữ nhiều vốn văn hóa cổ truyền mang đậm bản sắc tộc người, nhất là trong trang phục và lễ hội.

Đối với trang phục đời thường của người Co, nam thường cởi trần, đóng khố. Khố thường có màu xanh hoặc màu đen có ít dải hoa văn và có chiều rộng khoảng từ 25 cm đến 30 cm, chiều dài khoảng 3m5 đến 4m. Khi trời lạnh, họ thường khoác thêm tấm choàng buộc thắt ở trước ngực. Còn trang phục hàng ngày của phụ nữ dân tộc Co gồm áo màu trắng, váy xanh đen, các đường viền trang trí thường dùng màu xanh, đen hoặc màu trắng.

Mỗi khi có lễ hội, trang phục của người Co sẽ được chăm chút, cầu kỳ hơn. Nam mặc xà pôn và đóng khố. Trong đó, xà pôn là 1 tấm thổ cẩm hình chữ nhật tương đối rộng phủ đến đùi và dài đến gần bắp chân. Tấm thổ cẩm này thường có nền đen, các dải hoa văn ngang dọc trên mặt vải, tua trang trí màu đỏ ở dọc biên và cuối khố. Khi mặc cố ý để lộ một bên vai, ngực và đùi thể hiện sự mạnh mẽ, khoe được sự vạm vỡ các cơ bắp săn chắc. Trong các lễ hội, đạo cụ mà nam thường dùng là chiêng, trống.

Còn khi đi hội, phụ nữ Co khá rực rỡ. Áo váy của họ luôn mới và đẹp, cùng với đó là nhiều đồ trang sức cầu kỳ, đắt giá. Trong đó nổi trội nhất là các loại chuỗi cườm ngũ sắc, gồm có cườm đầu, cườm cổ, cườm hông và có các tua màu góp phần tô thêm vẻ đẹp duyên dáng của người phụ nữ.

Người Co có rất nhiều lễ hội, mà mỗi lễ hội đều hội tụ cao độ các tinh hoa văn hóa. Những gì hay nhất, đẹp nhất được mang ra trình diễn. Tiêu biểu là Lễ cầu mưa (đớp mo hwýt go đhăk), Lễ ăn cơm mới (xa pâng đou), Lễ giả rạ (xa a-ní), Lễ hội ăn trâu (xa ố kpiêu)...

Để trang trí làm đẹp cho không gian lễ hội, bên cạnh cây nêu cao vút ở ngoài sân, đồng bào Co còn chế tác, tạo dựng một vài cái gu bla (gu tròn) và lavan (gu dẹt) để treo phía trong ngôi nhà dài. Cùng với cây nêu, gu là đóa hoa tuyệt mỹ được tạo tác bởi tập thể nghệ nhân dân tộc Co. Nó chẳng những là vật phẩm để dâng lên các vị thần linh trong mùa lễ hội mà còn là vật dụng trang trí có giá trị thẩm mỹ cao làm đẹp cho không gian ngôi nhà dài. Đây là tác phẩm nghệ thuật trang trí dân gian đã được Bộ VH-TT&DL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Người Co có rất nhiều lễ hội độc đáo
Người Co có rất nhiều lễ hội độc đáo

Với người Co thì hầu như gia đình nào cũng có người biết nhạc và múa. Thế giới của âm thanh chừng như hiện diện ở nhiều nơi trong cộng đồng Co. Nhạc, múa, trò diễn của người Co là nét sinh hoạt có khi gắn với mục đích thực dụng như xua đuổi chim thú, bảo vệ mùa màng, có khi lại gắn với nghi lễ thiêng liêng. Đàn gắn với nhạc, với múa và trò diễn.

Nhằm gìn giữ và bảo tồn những nét văn hóa đặc sắc của người Co, những năm qua, chính quyền và các ban ngành ở 2 tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi – hai địa phương tập trung đông đảo đồng bào Co sinh sống - đã và đang triển khai thực hiện nhiều biện pháp, như phục dựng, tổ chức nhiều lễ hội, xây dựng nhà dài, lồng ghép nhiều hoạt động bổ ích về giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc vào trong trường học... Điều đó đã góp phần hạn chế thấp nhất việc biến tấu, làm phai mờ văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số nói chung và dân tộc Co nói riêng.

Huyền Thương

  • ma code

CƠ QUAN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
Giấy phép số: 226/GP-BTTTT ngày 30 tháng 6 năm 2023 do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp
Tổng Biên tập: TRẦN ĐỨC VINH
Trụ sở Tòa soạn: 262 Đội Cấn, Ba Đình, Hà Nội ĐT: 024.3824.7204 - 0243.7379.192
Bản quyền thuộc về Báo Công lý. Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản.


Liên hệ Tòa soạn:
ĐT: 0243.9360.062 - 0243.7379.192
Email: phapluatdttg@gmail.com
Hotline: 0243.7379.192