Khắc khoải hồn rừng

Khắc khoải hồn rừng

(DTTG) Chiến tranh, ly loạn, cộng với cuộc sống thiếu khó nơi rừng thiêng nước độc đã từng khiến nhiều nét văn hóa cổ xưa của người Bru – Vân Kiều mai một. Thế nhưng rất may, dân tộc này vẫn còn có nhiều nghệ nhân, nghệ sỹ ngày đêm khắc khoải, trăn trở với những giá trị văn hóa truyền thống của tổ tiên nên đã và đang cố gắng để gìn giữ, bảo tồn.

Đăng bởi Huyền Thương  Thứ hai, 04/07/2022 08:30
Nghệ nhân dân gian Hồ Văn Tiêu truyền dạy cách thổi sáo Sui
Nghệ nhân dân gian Hồ Văn Tiêu truyền dạy cách thổi sáo Sui

Nguy cơ mai một                

Xưa kia, người Bru – Vân Kiều sinh sống chủ yếu ở vùng rừng núi thuộc huyện Hướng Hóa và Đắk Krông của tỉnh Quảng Trị. Không biết từ bao giờ, qua những đợt di dân, đồng bào cứ bám theo con sông, con suối, qua những triền núi cao mà tiến dần ra phía Bắc. Ðến những vùng đất mới trù phú, họ dừng chân, phát rẫy, dựng nhà. Thế rồi dần hình thành nên nhiều bản mới bên mái Trường Sơn phía tây của tỉnh Quảng Bình.

Sau chiến tranh, cuộc sống thiếu khó đã khiến bà con dần quên đi tiếng cồng chiêng, tiếng đàn Ta lư réo rắt và cả những ngày bản mở hội mừng lúa mới. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống cứ dần mai một trong nỗi niềm đau đáu của những người già. Đám thanh niên trẻ cũng hững hờ và lãng quên những thanh âm đẹp đẽ mà hồn hậu của những nhạc cụ được chế tạo từ tre nứa và những làn điệu dân ca truyền thống.

Nếu không được lưu truyền, các làn điệu dân ca của người Bru – Vân Kiềuđứng trước nguy cơ mai một, nhất là khi những người già có khả năng chế tác và sử dụng nhạc cụ dân tộc dần khuất bên kia bóng núi.Thế nhưng rất may, hiện vẫn còn có nhiều nghệ nhân, nghệ sỹ đã và đang cố gắng gìn giữ vẹn nguyên những giá trị truyền thống của tổ tiên từ nghìn xưa để lại. Trong số đó phải kể đến Nghệ nhân dân gian Hồ Văn Tiêu, ở xã Kim Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình.

Già Tiêu kể, từ xa xưa, sinh sống giữa đại ngàn, khi lên rẫy làm nương hay xuống suối bắt cá, người Bru - Vân Kiều đã tạo ra nhiều loại nhạc cụ, nhiều điệu hát, điệu múa mang nét văn hoá đặc trưng của cộng đồng dân tộc mình.

Cứ đến mùa con ong đi tìm mật thì trai gái người Bru - Vân Kiều lại hẹn hò nhau vào mùa đi Sim, các bản làng lại tràn ngập âm thanh của sáo Pi, sáo Sui (hay còn gọi là Khsui), đàn Plựa, đàn Tín tùng... Rồi mỗi mùa lễ hội, tiếng đàn, tiếng sáo lại nâng đưa lời khấn của già làng đến với các vị thần: “Hỡi các vị thần, hãy về với người Bru - Vân Kiều, chứng giám một mùa làm rẫy mới. Hạt lúa đã gieo xuống đất rồi, cầu cho con thú dữ đừng phá rẫy, để hạt lúa nảy mầm. Cầu cho một mùa rẫy bội thu. Người con Bru - Vân Kiều hãy lắng nghe lời Sinớt ngân xa kể về cây lúa, cho bản làng ta lúa vàng đầy sân nhà. Người Bru - Vân Kiều đã có cái ăn, cái mặc, đã có cuộc sống ấm no, hạnh phúc...”.

Chính những giá trị văn hóa truyền thống này đã tạo nên sức mạnh để người Bru - Vân Kiều trường tồn từ thế hệ này qua thế hệ khác. Tuy nhiên, cuộc sống ngày càng phát triển, sự xâm lấn của nhiều luồng văn hóa mới đang dần lấn át những nét văn hoá đặc sắc của đồng bào. Tiếng sáo Sui, chiêng Prana, cồng Coang, Moong, đàn Tín tùng, kèn Amam, sáo Pi hay tiếng trống ít khi được cất lên. Cả điệu Xiêng oát, Tà oải, Xa nớt, Roai troong cũng ngày một thưa vắng.

“Ngày xưa, con trai, con gái Bru - Vân Kiều, rất nhiều người biết chơi một loại nhạc cụ truyền thống. Mỗi dịp Tết đến, khi bản làng tổ chức lễ hội, đám cưới, đám hỏi... núi rừng Trường Sơn lại rộn ràng tiếng đàn, tiếng sáo và những làn điệu dân ca say đắm lòng người. Bây giờ đời sống khá lên rồi, thanh niên làm quen với nhiều cái văn hóa khác rồi dần dần quên đi cái văn hóa tốt đẹp của dân tộc mình”, già Tiêu kể.

Không đành lòng nhìn các giá trị văn hóa của tổ tiên bị lãng phai, già Tiêu đã bền bỉ đến các hộ gia đình vận động bà con không bỏ âm nhạc truyền thống, giảng giải tầm quan trọng của âm nhạc trong tình yêu, hôn nhân cũng như trong các lễ cúng bái của người Vân Kiều. Rời bỏ âm nhạc, rời bỏ các giá trị văn hóa là người Vân Kiều sẽ bị mất gốc, là chối bỏ những tinh hoa truyền thống tổ tiên để lại.

Ngoài ra, già Tiêu còn tập hợp những người biết đàn, hát dân ca, phục dựng nhạc cụ để giao lưu, học hỏi lẫn nhau. Bản thân già, dù đã ở cái tuổi “thấp thật cổ lại hy”, vẫn trực tiếp “đứng lớp” để truyền dạy. Qua những câu hát, điệu múa, cách chơi các loại nhạc cụ, già đã dần khơi gợi được ngọn lửa và niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho con cháu.

Với mong muốn đưa bản sắc văn hóa truyền thống người Vân Kiều trao lại con cháu để giữ cho mai sau, Trường phổ thông Dân tộc nội trú huyện Lệ Thủy đã mời ông Tiêu đến dạy đàn, hát dân ca của người Bru - Vân Kiều cho học sinh. Những buổi truyền dạy của nghệ nhân đã thu hút sự tham gia của đông đảo học sinh trao truyền “ngọn lửa” nghệ thuật dân tộc cho thế hệ trẻ.

Già Trần Phúc: “Phải cố giữ văn hóa truyền thống bằng mọi giá”
Già Trần Phúc: “Phải cố giữ văn hóa truyền thống bằng mọi giá”

Nỗ lực bảo tồn

Chung tay cùng già Tiêu, ở bản Khe Cát (xã Trường Sơn, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình) có già Trần Phúc, cũng được biết đến là một nghệ nhân lão luyện với những loại nhạc cụ truyền thống người Bru - Vân Kiều. Có lẽ vì thế mà già được đồng bào xem là một trong số ít những người giữ hồn cho các nhạc cụ và văn hóa dân tộc Bru - Vân Kiều ở Quảng Bình.

Già Phúc kể, ngay từ nhỏ, ông đã được nuôi dưỡng giữa mạch nguồn văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều. Ngoài 20 tuổi, ông đã thuộc nhiều làn điệu dân ca, biết sử dụng thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc.

“Ngày xưa, người Bru - Vân Kiều cố kết với nhau bởi rất nhiều lễ hội và sinh hoạt cộng đồng. Khi đó, phần lớn đàn ông đều biết thổi Sui, Pi, Ta-riêng.... Bởi đó là những nhạc cụ không thể thiếu trong các nghi lễ cúng tế truyền thống. Vào những dịp lễ hội, đàn ông thổi sáo Sui, còn những người phụ nữ sẽ hát những bài hát truyền thống của dân tộc mình. Những cuộc vui, những lễ hội vì thế mà cũng rộn ràng và kéo dài hơn. Vãn hội, người ta lại quây quần bên nhau, đắm chìm trong tiếng Pi, tiếng Sui quen thuộc rồi nhắc nhau, gọi nhau tìm về những mùa hội năm sau nữa”, già Phúc chia sẻ.

Nói rồi già Phúc đưa cây sáo Sui lên môi. Ngôi nhà sàn tràn ngập âm thanh lúc trầm, lúc bổng. Tiếng sáo như có hồn, nỉ non, gọi mời, níu kéo... Khách một lần nghe tiếng sáo Sui “kể chuyện” đều không muốn rời xa. Rồi già say sưa cất cao tiếng hát. Khúc hát dân gian ngày xưa già từng hát bên suối, bên nương khi cùng trai bản vào mùa đi Sim.

Già Phúc kể, ngày xưa, con trai, con gái Bru - Vân Kiều đến với nhau qua điệu Tào ải: “Ðôi ta lớn lên bên nhau, ngày ngày lên rẫy làm nương, bây giờ đã bén duyên nhau, hẹn đến mùa trăng sáng ta về chung một nhà”. Trai gái bén duyên, già làng gật đầu, ngày lành tháng tốt được chọn để tổ chức lễ cưới. Nhà trai đem lễ vật sang nhà gái, tối hôm đó người nhà trai ở lại nhà gái cùng ăn uống, nhảy múa tàn đêm, chờ đến ngày mai đưa dâu về.

Và khi đó, giai điệu bài hát Mừng đám cưới được cất lên: “Một mùa lúa nữa lại về, hôm nay ta hát mừng buôn làng ta có ngày vui. Hạnh phúc của đôi vợ chồng mới. Mong sao đôi vợ chồng trẻ có nhà, có rẫy, có nhiều con nhiều cháu. Buôn làng ơi hãy hát lên cho niềm vui đầy, hãy múa lên cho đám cưới vui”.

Những năm gần đây, đời sống vật chất của đồng bào Bru - Vân Kiều được nâng lên, lớp trẻ dễ dàng tiếp cận với nhiều loại hình nghệ thuật hiện đại, mới mẻ và không còn mấy mặn mà với âm nhạc truyền thống. Thấy vậy, lòng già Phúc nặng trĩu. Thế là già cùng một số nghệ nhân người Bru – Vân Kiều khác cố gắng truyền dạy cho con cháu và người dân trong bản những điệu đàn, điệu sáo và những làn điệu dân ca cổ của dân tộc mình để những nét văn hóa truyền thống không mai một.

Một điệu múa của người Bru – Vân Kiều
Một điệu múa của người Bru – Vân Kiều

Ðể bảo tồn bản sắc nét văn hóa nghệ thuật đặc sắc của người Bru – Vân Kiều, tỉnh Quảng Bình cũng tổ chức nhiều lớp truyền dạy âm nhạc truyền thống cho đồng bào ở các xã như Trường Xuân, Trường Sơn... Tại các lớp này, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã lựa chọn các nghệ nhân là người lớn tuổi, có uy tín trong cộng đồng, đam mê dân ca, âm nhạc truyền thống. Học viên là những người trẻ, nhiệt tình tham gia phong trào văn hóa, văn nghệ tại địa phương.

Ngoài việc truyền dạy của các nghệ nhân cho thế hệ trẻ, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Bình còn cử cán bộ có chuyên môn về âm nhạc bám sát lớp để hướng dẫn bà con kỹ năng biểu diễn. Qua các buổi học tập, học viên đã biết sử dụng thành thạo một số loại nhạc cụ tiêu biểu như sáo, biết hát một số bài hát, các làn điệu dân ca, múa truyền thống của dân tộc mình như hát múa mừng đám cưới, hát Sim, hát múa cầu mùa... Kết thúc khóa học, mỗi học viên thật sự là hạt nhân quan trọng trong việc thúc đẩy phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.

Cùng với đó, tại các bản làng của đồng bào Bru - Vân Kiều ở Quảng Bình, nhiều đội văn nghệ đã được thành lập. Ðây là nơi tập hợp những người có năng khiếu và có niềm đam mê với âm nhạc, góp phần rất lớn trong việc bảo tồn, phát triển các giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống của dân tộc và phục vụ nhân dân. Và cũng từ đó, các bản làng trên mái Trường Sơn lại rộn ràng lời ca, tiếng sáo, tiếng đàn, tiếng hát vào mỗi dịp lễ hội hay Tết đến, Xuân về.

Huyền Thương

  • ma code

CƠ QUAN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
Giấy phép số: 36/GP-CBC do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 20/5/2021
Tổng Biên tập: NGUYỄN MẠNH HỒNG
Trụ sở 48 Lý Thường Kiệt, Hoàn Kiếm, Hà Nội ĐT:024.3824.7204 - 0243.7379.192
Bản quyền thuộc về Báo Công lý. Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản.


Liên hệ Tòa soạn:
ĐT: 0243.9360.062 - 0243.7379.192
Email: phapluatdttg@gmail.com
Hotline: 0912.985.100