Điệu đàn trên sóng đá

Điệu đàn trên sóng đá

(DTTG) Cũng như nhiều loại hình nghệ thuật dân gian, đã có lúc tính tẩu của người Thái chấp chới, đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng rất may còn có nhiều nghệ nhân, nghệ sỹ ngày đêm dốc sức nhằm gìn giữ, bảo tồn để tiếng đàn vẫn rền, vang trên sóng đá.

Đăng bởi Trung Thành   Thứ tư, 08/06/2022 10:29

Sự tích cây đàn tính tẩu

Trong tiếng Thái, “tính” có nghĩa là đàn, còn “tẩu” là quả bầu. Đây là nhạc cụ phổ biến không chỉ của người Thái mà còn của một số dân tộc vùng Tây Bắc, như Tày, Nùng... Nhưng, tính tẩu của người Thái có đặc trưng riêng, cả về cấu tạo lẫn âm thanh. Họ sử dụng nhạc cụ này trong những hội xòe, những đêm hát giao duyên... và cả trong các nghi lễ. Khi đó, cây đàn tính tẩu trở thành vật thiêng, chuyên dùng để đệm cho lời cúng cho các thầy mo.

Đến giờ, trong cộng đồng người Thái vẫn còn lưu truyền một truyền thuyết về sự tích cây đàn tính tẩu. Câu chuyện đó kể rằng, xưa kia, ở suối Nậm Lùm (Mường So, Phong Thổ, Lai Châu) có một khối đá to bằng ba cái nhà sàn. Người dân gọi nó là “hin bát”. Một ngày kia bỗng xảy ra một trận đại hồng thủy, cuốn trôi vạn vật. “Hin bát” cũng bị cuốn trôi ra sông Nậm Na, xuôi đến tận đất Mường Lay (Điện Biên). Dấu tích còn lại ở Mường So là một cái vũng lớn (vặng luông), nay gọi là Búng bát.

Trong rất nhiều gia đình người Thái đều có sự hiện diện của cây đàn tính tẩu
Trong rất nhiều gia đình người Thái đều có sự hiện diện của cây đàn tính tẩu

Khi trôi về đến Nậm Na, “hin bát” nằm giữa dòng sông, trở thành hòn đảo nhỏ, cây cối, lau sậy um tùm. Có chàng trai người Thái trắng mồ côi đã chọn “hin bát” để dựng lều ở. Một lần đi quăng chài, chàng trai vớt được quả bầu, rồi lấy phần dưới của quả bầu tra thêm chiếc cán để làm gáo múc nước.

Đêm về, chàng ngoắc chài lên móc, nơi có treo cái gáo múc nước. Vô tình côn trùng bay qua, bay lại chạm phải dây chài rồi hợp cùng với chiếc gáo bầu tạo ra những âm thanh kỳ lạ. Bất chợt, chàng trai nảy ra ý nghĩ chế tạo nó thành một thứ có thể thay người bạn tâm tình, khuây khỏa nỗi buồn.

Nghĩ là làm, chàng trai đem cái gáo bầu xuống rồi căng 3 sợi dây chài dọc chiếc cán gỗ và gẩy thử thì vang lên âm thanh hấp dẫn. Chàng nghĩ ngay đến việc đem nó đánh thức người mình yêu để tâm tình, bởi khi đó chàng có thầm thương một cô gái trong bản. Thế nhưng tiếc thay, tiếng đàn chẳng đủ vang, chẳng đủ hay để nàng lay động...

Không bỏ cuộc, chàng mồ côi đến hỏi những người cao tuổi trong bản và được khuyên chỉ nên để lại hai dây đàn, chọn gỗ tốt làm thân đàn. Sau khi thay đổi “cấu tạo”, tiếng đàn trở lên trầm ấm và có hồn hơn. Chàng liền mang đến nhà cô gái gảy và đã làm cô xao lòng. Chỉ cần nghe xong vài khúc, cô gái liền mở cửa ra tâm sự. Rồi dần dà họ nên vợ nên chồng.

Ngoài câu chuyện này, cộng đồng người Thái còn truyền tai nhau một sự tích khác, giải thích rõ sự khác biệt giữa cây đàn bầu của người Thái và các dân tộc xung quanh. Câu chuyện đó kể rằng, đàn tính tẩu của người Thái trước kia cũng có 3 dây, nhưng họ đã tặng người Kinh một dây, nên đàn bầu của người Kinh chỉ có một dây, người Thái còn lại hai dây.

Nghề đàn cũng lắm công phu

Dẫu nguồn gốc của cây đàn tính tẩu có như thế nào đi chăng nữa thì có một điều không thể phủ nhận nó là một trong những nhạc cụ đặc sắc nhất của người Thái. Trong cuộc sống, họ dùng tiếng đàn để tỏ tình, tâm sự nỗi lòng và để đệm hát giao duyên. Trong lễ hội tín ngưỡng dân gian, đặc biệt là nghi lễ Then, tính tẩu dùng để thể hiện các làn điệu hát Then (khắp then), hát thơ (khắp xư) cùng với “pí một lao” (hát cúng các vị thần linh trên trời), người hát là thầy Then, thầy mo, thầy cúng...

Nghệ nhân Giàng Văn Dom (bên trái), hướng dẫn học trò cách làm đàn tính tẩu
Nghệ nhân Giàng Văn Dom (bên trái), hướng dẫn học trò cách làm đàn tính tẩu

Được đồng bào yêu thích và có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào Thái như vậy, nhưng để chế tác được một cây đàn tính tẩu thì ứng ý không phải ai cũng làm được. Đặc biệt đối với thế hệ trẻ hiện nay công việc chế tác càng trở nên khó khăn hơn. Thế nên công việc này chủ yếu chỉ do các bậc cao tuổi, có nhiều kinh nghiệm, những người thực sự tâm huyết với nhạc cụ dân tộc mới làm được. Và những nghệ nhân như thế bây giờ cũng chỉ đếm được trên đầu ngón tay.

Theo nghệ nhân Giàng Văn Dom, ở bản Hốc, phường Na Lay, thị xã Mường Lay, tỉnh Điện Biên thì để làm ra một cây đàn tính phải trải qua rất nhiều công đoạn phức tạp, như: chọn bầu, làm cần, mặt đàn và chọn dây đàn. Công đoạn chọn bầu đàn là quan trọng nhất, bởi bầu đàn quyết định âm thanh và độ trầm bổng của đàn.

“Gia đình tôi có nghề truyền thống là làm đàn tính tẩu, từ đời ông nội tôi, rồi đến bố tôi, rồi đến tôi. Tuy việc chế tác đàn mỗi vùng mỗi khác, song khi chọn vật liệu làm cần đàn thì hầu như ai cũng phải chọn lựa những loại gỗ dẻo, ít mối mọt. Có vùng thì dùng cây thông đất, cây mỡ, cây xoan hoặc là cây ba gạc. Còn gia đình tôi xưa giờ toàn dùng gỗ của cây đại, bởi loại gỗ này ở Mường Lay vừa dễ kiếm, lại vừa có độ xốp, độ giòn đạt chuẩn, giúp âm thanh của đàn kêu hơn”, nghệ nhân Giàng Văn Dom chia sẻ.

Sau khi chọn xong gỗ làm cần đàn, người ta bắt đầu chọn quả bầu. Đây là một việc hết sức quan trọng. Quả bầu làm đàn tính được lựa chọn với độ to, nhỏ sao cho phù hợp với cần tính (cần tính to thì chọn quả bầu to và ngược lại) và phải là quả bầu có độ tròn đều, nhẵn mịn. Quả bầu khi lấy về được phơi khô rồi treo lên gác bếp khoảng vài tháng để cho vỏ quả bầu được rắn chắc hơn, cứng hơn, khi đánh thì đàn sẽ kêu hơn.

Tiếp đến là công đoạn làm mặt, hay còn gọi là nắp bầu đàn. Bộ phận này thường được làm bằng chất liệu gỗ nhẹ, mềm. Người nghệ nhân sẽ phải bào và nạo gỗ cho thật mỏng, mịn đến khi đạt độ dày khoảng 1-2mm là đạt. Sau đó gắn miếng gỗ lên mặt cắt của bầu đàn. Để việc gắn được kín, nghệ nhân thường sử dụng sáp ong.

Công đoạn cuối cùng của việc chế tạo đàn tính tẩu là căng dây. Ngày xưa, các loại chất liệu làm dây đàn chưa đa dạng, người ta lựa chọn dây đàn bằng tơ được se lại. Ngày nay, người nghệ nhân làm đàn có thể thay bằng các loại dây chất liệu khác như dây cước. Có một điều cần chú ý là tất cả các dây phải chỉnh có độ căng hợp lý và có khả năng tùy chỉnh để cho phù hợp khi đệm cho các điệu hát khác nhau.

“Tôi thường làm dây đàn được làm bằng dây cước và buộc từ đầu cần tính đến cuối bầu đàn. Trên cần tính có các nút để điều chỉnh căng, chùng. Một chiếc đàn tính tẩu hoàn chỉnh khi phải đảm bảo 2 yếu tố, cả về hình thức lẫn âm thanh. Đặc biệt âm thanh phải thật kêu, vang mới được coi là chiếc đàn đạt tiêu chuẩn”, ông Dom chia sẻ.

Cố gắng giữ lửa

Làm đàn tính tẩu đã vậy, để chơi được đàn còn khó hơn nhiều. Theo nghệ nhân Giàng Văn Dom thì cũng giống như nhiều loại nhạc cụ khác, để chơi được đàn tính tẩu, ngoài đam mê ra cũng phải có chút năng khiếu bẩm sinh. Người học nhanh cũng mất từ năm đến bảy năm, tùy thuộc vào khả năng cảm thụ âm nhạc.

Trước khi đánh đàn, việc đầu tiên là người ta phải chỉnh dây đàn. Âm thanh cao hay thấp phụ thuộc vào từng bài hát, điệu múa. Đối với những bài hát, điệu múa có thanh cao thì dây đàn phải được kéo lên căng cho âm thanh cao hợp với thanh điệu của bài hát, điệu múa. Ngược lại, bài hát có âm thanh trầm, thấp thì dây đàn phải chùng xuống. Thường nếu nữ hát thì sử dụng thanh cao, nam hát thì hạ xuống âm thanh trầm hơn so với nữ.

Biểu diễn tính tẩu trong Lễ tạ ơn (Then Kin Pang)
Biểu diễn tính tẩu trong Lễ tạ ơn (Then Kin Pang)

Khi đánh đàn, tay phải hạ xuống phía bầu đàn, các ngón tay của tay phải gảy dây đàn, tay trái nâng cao lên về phía cần tính, các ngón tay giữ phím dây đàn để điều chỉnh âm thanh và độ luyến láy cho âm điệu. Tốc độ đánh và âm điệu đàn nhanh, vừa phải hay chậm sẽ khác nhau tùy thuộc vào từng điệu múa, bài hát…

Theo kinh nghiệm của nhiều nghệ nhân thì đàn tính tẩu thường có 3 cấp độ. Cấp thứ nhất là tính “khắp”, bao gồm những phần đệm cho hát. Giai điệu của loại này thường tông theo giai điệu hát hoặc nương theo giọng hát để biến hóa. Đặc biệt vào những phần ngắt hay ngân dài, ngưng nghỉ của người hát mà người đàn thêm những luyến láy.

Cấp độ thứ hai là tính “xé”, bao gồm các bài nhạc đệm cho múa, là các bài có nhịp, phách ổn định, cấu trúc, giai điệu cố định. Tuy nhiên, trong âm nhạc dân gian Thái, nhiều điệu múa có kèm theo hát nên ngón đàn người chơi tính “xé” không đơn giản là đánh đúng nhịp, đúng âm, mà còn phải sáng tạo.

Còn cấp độ thứ ba là tính “tói”, bao gồm những bài mang tính độc tấu, giai điệu ở dạng mô hình. Người chơi đàn được quyền sử dụng mô hình với những thêm thắt, luyến láy theo cảm hứng, trổ những ngón đàn khó, tạo âm bồi, nhanh, thậm chí lướt trên phím với tiết tấu phức tạp. Người chơi đạt cấp độ 3 được nhân dân tôn là thầy đàn, hay còn gọi là sáy tính.

Cũng chính vì độ khó của việc chế tác cũng như chơi đàn, cộng với sự phát triển của kinh tế thị trường, nhiều loại hình văn hóa du nhập, thế nên mấy năm gần đây, đàn tính tẩu có nguy cơ bị mai một. Số người đánh được đàn và hát được dân ca Thái ngày một ít đi. Thanh niên giờ không còn mặn mà với việc học đàn, học hát then truyền thống nữa, số người già còn tâm huyết biết chơi đàn chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.

Với mong muốn gìn giữ loại nhạc cụ của dân tộc Thái, những người nghệ nhân như ông Giàng Văn Dom vẫncố gắng giữ lửa cho cây đàn tính tẩu. Họ thường xuyên truyền dạy các kỹ thuật sử dụng, chế tác tính tẩu cho con cháu trong dòng họ, dân bản và nhiều người yêu đàn tính ở địa phương khác. Hy vọng rằng, với tâm huyết của những nghệ nhân, cùng sự vào cuộc của nhiều ban ngành, nhất là ngành văn hóa ở nhiều địa phương, cây đàn tính tẩu – biểu tượng của văn hóa Thái sẽ không bị lãng quên.

Trung Thành

  • ma code

CƠ QUAN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
Giấy phép số: 36/GP-CBC do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 20/5/2021
Tổng Biên tập: NGUYỄN MẠNH HỒNG
Trụ sở 48 Lý Thường Kiệt, Hoàn Kiếm, Hà Nội ĐT:024.3824.7204 - 0243.7379.192
Bản quyền thuộc về Báo Công lý. Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản.


Liên hệ Tòa soạn:
ĐT: 0243.9360.062 - 0243.7379.192
Email: phapluatdttg@gmail.com
Hotline: 0912.985.100