Đắm say vũ điệu núi rừng

Đắm say vũ điệu núi rừng

(DTTG) Trong 54 dân tộc, Hà Nhì là một trong số những dân tộc ít người nhất Việt Nam. Nhưng có một điều đặc biệt là dân tộc này có rất nhiều nét văn hóa đặc sắc, trong đó phải kể đến kho tàng nghệ thuật múa hết sức đa dạng.

Đăng bởi Tuấn Lê  Thứ hai, 05/09/2022 14:00
Thiếu nữ Hà Nhì chuẩn bị trang phục trước khi biểu diễn các điệu múa
Thiếu nữ Hà Nhì chuẩn bị trang phục trước khi biểu diễn các điệu múa

Kho tàng múa khổng lồ

Theo số liệu tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Hà Nhì ở Việt Nam có dân số là 25.539 người, cư trú tại 32 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố và tập trung chủ yếu tại các tỉnh Lai Châu, Điện Biên, Lào Cai... Người Hà Nhì gồm có 3 nhóm, đó là nhóm Hà Nhì Cồ Chồ, nhóm Hà Nhì Lạ Mí (hay Hà Nhì Hoa) và nhóm Hà Nhì Đen.

Người Hà Nhì sống ở miền núi cao, gần khu vực biên giới, nên ít chịu ảnh hưởng từ văn hóa của các dân tộc khác. Các làn điệu dân ca, các điệu múa của người Hà Nhì như sợi dây gắn kết cộng đồng, giúp một dân tộc dù chưa có chữ viết, trải qua nhiều giai đoạn di cư thăng trầm nhưng vẫn lưu truyền được di sản văn hóa truyền thống của riêng mình.

“Múa là một hình thức sinh hoat văn hóa, văn nghệ không thể thiếu hay tách rời trong đời sống tinh thần của người Hà Nhì. Người Hà Nhì thường múa vào dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng như lễ hội, lễ tết, lễ cầu ngày mùa, trong đám cưới, ăn mừng nhà mới hoặc trong những đêm trăng sáng đẹp… Múa dân gian của người Hà Nhì có các điệu như múa dệt vải (xà là gồ), múa sản xuất (te ma ú chà khồ tố), múa trống chiêng, múa nón, múa trông trăng, múa xòe (cá nhi nhi), múa ngày đẹp (á mì sư)…”, nghệ nhân Pờ Lóng Tơ, ở bản Mù Cả, xã Mù Cả, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, chia sẻ.

Cũng theo ông Tơ thì trong quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt văn hoá cộng đồng, người Hà Nhì đã sáng tạo các điệu múa phục vụ cho tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng tâm linh. Chính vì thế mà hầu hết các làn điệu múa của người Hà Nhì mang tính tập thể, nghệ thuật biểu diễn cũng rất đa dạng.

Trong các điệu múa của người Hà Nhì, đầu tiên phải kể đến là điệu múa trống chiêng. Đây là điệu múa mang tính nghi lễ, thường múa vào dịp tết năm mới, cầu chúc cho dân làng và gia chủ làm ăn phát triển, bản làng yên vui, vạn vật sinh sôi phát triển.

Những ngày đầu năm mới, để thể hiện tấm lòng hiếu khách, các gia đình sẽ mở hội múa trống chiêng ngay tại nhà. Đội múa gồm cả nam lẫn nữ, cả chủ và khách. Khi chủ nhà rung lên nhịp trống đầu tiên, cũng là lúc đội múa bắt đầu biểu diễn.

Động tác múa đầu tiên là hai tay co lên chụm trước bụng, hai chân hơi nhún vè phía trước bắt đầu xoay từ bên trái 3 vòng rồi lại quay ngược lại ba vòng bên phải. Tay và chân cùng múa chung một nhịp, khi quay bên nào thì chân đó mở một khẩu độ khoảng 10-12 cm phối hợp cùng hai cánh tay. Cứ như vậy tập thể múa hình thành một vòng tròn, theo nhịp trống chiêng cùng vui mừng chúc tết cho gia chủ, cầu chúc năm mới gia đình làm ăn gặp nhiều may mắn, phát triển hơn năm cũ.

Ngoài múa trống chiêng, người Hà Nhì còn có điệu múa úp chiêng. Đây cũng là một điệu múa tập thể, dành cho cả nam lẫn nữ. Theo đó, nam nữ kết hợp thành một vòng tròn, tay cầm chiếc chiêng đồng để úp bắt cá. Động tác này vừa mô phỏng việc tìm kiếm nguồn thức ăn vừa thể hiện sự giao hoà giữa trời và đất, thiên nhiên cây cỏ và con người. Khi múa, đội múa bước chân quay mặt theo hướng vòng từ trái qua phải và ngược lại.

Người Hà Nhì có rất nhiều điệu múa cổ truyền
Người Hà Nhì có rất nhiều điệu múa cổ truyền

Nghệ thuật trình diễn độc đáo

Ông Chu Chừ De, Đội trưởng Đội văn nghệ bản Mé Gióng (xã Ka Lăng, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu) chia sẻ, trong số những điệu múa cổ truyền của người Hà Nhì thì điệu múa trống được rất nhiều người ưa thích, mặc dù đây là điệu múa dành cho nam giới và thường được trình diễn trong lễ hội cầu mùa.

Các động tác múa trong điệu múa trống mang ý nghĩa tượng trưng cho tiếng sấm, báo hiệu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân bản có cuộc sống bình yên. Ngoài ra, trống tròn còn là biểu tượng của trời và đất.

Múa trống của người Hà Nhì có hai kiểu trình diễn. Múa với một trống và múa với nhiều trống. Với một trống thì trống được đặt ở giữa một bãi đất rộng, khi múa các chàng trai đi vòng quanh trống dùng khuỷu tay, bả vai, đầu gối, gót chân và đánh mạnh vào mặt trống tạo lên những tiết tấu nhanh, mạnh, khoẻ khoắn và nhịp điệu luôn biến đổi ngẫu hứng. Còn đối với múa nhiều trống, nhóm múa gồm từ 6 đến 8 người. Mỗi người một chiếc trống dùng để diễn tả quá trình từ lúc khai khẩn đất hoang dựng bản dựng làng đến việc cấy hái, mùa màng. Đây là điệu múa có nhiều nét âm hưởng, bi tráng.

Người Hà Nhì còn nổi tiếng với điệu múa mặt trăng, một điệu múa tập thể nam nữ kết hợp, giống như múa xòe xủa dân tộc Thái. Khi múa, cả nam và nữ kết hợp thành một vòng tròn, múa theo nhịp của bài hát, những động tác tay chân và thân mình uyển chuyển theo lời bài hát mang ý nghĩa cầu mặt trăng mang ánh sáng cho bà con dân bản vui chơi. Bài múa này còn thu hút đông đảo mọi người tham gia bởi tính cộng đồng của nó, khi múa thì không phân biệt già trẻ, gái trai, mọi người cùng say sưa múa hát vui vẻ.

Nếu như đàn ông Hà Nhì có múa trống thì phụ nữ Hà Nhì cũng có một điệu múa dành riêng cho mình, đó là múa nón. Chiếc nón giang của người phụ nữ dân tộc Hà Nhì không đơn thuần chỉ là vật dụng che nắng, che mưa, mà còn là đạo cụ quan trọng trong những bài múa truyền thống của dân tộc Hà Nhì.

Nghệ nhân Toán Ché Xó, sinh sống ở bản Tả Ló San, xã Sen Thượng, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên, người có nhiều tâm huyết trong việc bảo tồn và truyền dạy múa nón cho nhiều thế hệ thanh niên bản Tả Ló San, cho biết: “Ở Sen Thượng nhiều năm nay, dù công việc gia đình, ruộng nương có bận bịu đến mấy, nhưng sau mỗi bữa cơm tối là phụ nữ trong bản đều tụ tập về nhà tôi để tập múa. Tôi không nhớ mình đã dạy cho bao thế hệ thanh thiếu niên tập múa nón theo điệu nhạc truyền thống ... ”.

Ðược biết, bà Toán Ché Xó đã biên đạo khá nhiều bài múa nón đặc sắc, thể hiện rõ nét văn hóa độc đáo riêng của dân tộc Hà Nhì, đồng thời đưa đội văn nghệ của bản đi giao lưu, học hỏi và quảng bá nét đẹp múa nón dân tộc Hà Nhì vươn ra tầm trong nước và quốc tế.

Ngoài các điệu múa nói trên, người Hà Nhì còn có nhiều điệu múa khác, phản ánh các mặt trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, gọi chung là múa sản xuất. Chị Pờ Lụ Xì Mé, bản Tả Kố Khừ, xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên cho biết: “Điệu múa này được múa theo làn điệu dân ca quen thuộc của người Hà Nhì. “Khoa khoa xì khoa, ú chà mờ le khụ tó, á tư há te mờ cò, ú chà mờ le khụ tó, á tư há te mờ cò, xì khoa khoa lí khoa xì khoa”. Điệu múa mô phỏng các động tác vốn có của công việc đồng áng như cuốc đất, nhổ cỏ, gieo thóc, gặt lúa, đập lúa, quạt lúa, gùi thóc về nhà… Đây cũng là cách đồng bào thể hiện tấm lòng thành kính của mình đối với hồn mẹ lúa, thần lúa nương đã phù hộ cho người dân có hạt thóc, hạt gạo để ăn”.

Đa dạng nhạc cụ

Nhắc đến các điệu múa cổ truyền của người Hà Nhì, không thể không nhắc đến những loại nhạc khí. Nhạc cụ của dân tộc này hết sức đa dạng, có đủ chủng loại như khí hơi, gẩy, gõ... Nhạc khí hơi có “Chí Papô”. Đây là loại nhạc khí giống như chiếc khèn lá của người Mông. Khèn lá “Chí Papô” được làm từ một chiếc lá tươi bứt trên cành gập lại rồi đưa lên miệng thổi, âm thanh phát ra trong trẻo, tươi sáng như chim hót.

Loại nhạc khí nữa là “Là tỳ”, cấu tạo cũng giống như chiếc đàn môi nhưng có 1 lá đồng hình lưỡi gà ở giữa. Khi gảy “là tỳ”, người ta phải ngậm cả lưỡi gà vào miệng.

Còn có một loại nhạc khí nữa có tên “am ba”. Cấu trúc của “am ba” gồm một ống rạ còn tươi dài khoảng 25 cm phía thổi là đầu mấu ống. Khi thổi ngậm toàn bộ phần phát âm vào miệng rồi đặt lỗ phía dưới ống vào giữa hai lòng bàn tay úp kín vào nhau, tạo thành hộp cộng âm phát ra âm thanh.

Nếu như người Hà Nhì ở Điện Biên, Lai Châu rất giỏi “là tỳ”, “am ba”, thì nhóm Hà Nhì Đen ở Bát Xát, Lào Cai lại là “bậc thầy” chơi đàn Hó Tơ. Đây là loại nhạc cụ truyền thống thường được sử dụng trong các dịp lễ, tết đầu năm, lễ hội cầu mùa.

Cây đàn Hó Tơ rất nổi tiếng trong nhóm Hà Nhì Đen ở Bát Xát, Lào Cai
Cây đàn Hó Tơ rất nổi tiếng trong nhóm Hà Nhì Đen ở Bát Xát, Lào Cai

Đàn Hó Tơ được làm bằng loại gỗ tốt lấy ở rừng, bầu đàn hình tròn (nơi phát ra âm thanh) và mỏng để âm thanh kêu thanh thoát và vang xa. Cần đàn làm bằng loại gỗ cứng dày khoảng 6 cm, dài khoảng 80 cm, ở đầu cần tạo độ cong làm dáng cho đàn, có 4 nút gỗ vặn chỉnh dây đàn.

Đàn tròn là loại đàn có 4 dây bằng dây cước hoặc dây phanh xe đạp, 4 dây nối liền chỗ bầu đàn trên mặt đàn chạy thẳng ở giữa kéo lên đến đầu cần đàn. Mặt đàn rộng tròn 40 cm, độ dày 1,5 - 2 cm, mặt đàn càng mỏng âm thanh nghe càng vang vọng. Trên mặt đàn, thợ đàn trang trí 8 hình tròn đối xứng cân từng cặp, các hình tròn trang trí viền ngoài có độ to nhỏ khác nhau trông rất đẹp mắt.

Thợ đàn còn làm 2 quả bông len nhỏ với nhiều màu sắc buộc ở mặt đàn trông thật ấn tượng và hấp dẫn, bắt mắt người thưởng thức đàn. Ở giữa mặt đàn tròn có 1 lỗ hở nhỏ là nơi phát ra âm thanh. Dây treo đàn làm bằng sợi vải bông bện lại, khi đánh đàn, người chơi đàn thường dùng dây đàn đeo qua cổ, đặt đàn ở bên phải bụng để đánh. Dụng cụ gảy đàn là móng tay giả được làm bằng nhựa hoặc cật trúc...

Có thể nói, tuy số dân không nhiều, song người Hà Nhì có một kho tàng văn hóa hết sức đặc sắc. Nhưng có một điều đáng tiếc là do tác động của cuộc sống hiện đại, nhiều nét văn hóa truyền thống của người Hà Nhì dần bị mai một, nhiều điệu múa, bài hát truyền thống của đồng bào bị lãng quên. Thế nên, để bảo tồn và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc này rất cần sự chung tay của nhiều ngành, nhiều cấp. Chỉ có như thế núi rừng mới không mất đi những vũ điệu đắm say.

Tuấn Lê

  • ma code

CƠ QUAN CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
Giấy phép số: 36/GP-CBC do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 20/5/2021
Tổng Biên tập: NGUYỄN MẠNH HỒNG
Trụ sở 48 Lý Thường Kiệt, Hoàn Kiếm, Hà Nội ĐT:024.3824.7204 - 0243.7379.192
Bản quyền thuộc về Báo Công lý. Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản.


Liên hệ Tòa soạn:
ĐT: 0243.9360.062 - 0243.7379.192
Email: phapluatdttg@gmail.com
Hotline: 0912.985.100